Diabazen

 

 


Diabazen zijn vulkanische gesteenten. Ze kunnen beschouwd worden

als het ganggesteente van het dieptegesteente gabbro. Het verschil

met basalt is slechts gradueel. Diabaas is slechts de grofkorreliger

variant van basalt. In dikke lavastromen is de buitenzijde als basalt

ontwikkeld terwijl meer naar binnen een typische diabaasstructuur

kan voorkomen. Beide gesteenten komen in vulkanische gebieden

naast elkaar voor, diabaas meest in gangen en spleten en basalt als

lavauitvloeiing.


 

Diabaas is onder zwerfstenen niet erg zeldzaam. Toch ontsnappen ze

vaak aan de aandacht. Sterk verweerd zien ze er namelijk niet uit, vooral

de fijnkorrelige typen. Die zijn soms moeilijk herkenbaar. De meer

grofkorrelige diabazen leveren minder problemen op. Deze bezitten

een opvallende hakerige struktuur van witte in elkaar grijpende

plagioklaaskristallen.

 

Diabazen komen in talloze variëteiten op verschillende plaatsen in

Zweden en Finland voor. De gesteenten zijn merendeels van

Precambrische ouderdom. Paleozoïsche diabaasvoorkomens zijn

bekend uit het Cambrium en het Siluur.

 

Diabazen vormen soms kilometersbrede gangvullingen. De gangen

bereiken op enkele plaatsen lengtes van meer dan 80km. Daarnaast

vormen ze horizontale inpersingen in andere gesteenten, zoals aan

de Kinnekulle en de Halleberg in Zuid-Zweden. 

 

 

Asbydiabaas_-_Exloo_Drjpg Porfirische_diabaas_-_Groningen

Asbydiabaas - Zwerfsteen van Exloo (Dr.).

Asbydiabaas is een van de best herkenbare diabaastypen. Het zijn zeer aanschouwelijke gesteenten, waarbij de typische hakerige vergroeiingen van de plagioklazen (ofitische structuur) het mooist zichtbaar zijn. De roestige en zwarte vlekken zijn van het mineraal augiet en magnetiet.

Porfirische Oejediabaas - Zwerfsteen van Groningen.

De Oejediabaas is wat korreling betreft de tegenhanger van Asbydiabaas. Dit diabaastype verenigt een aantal verschillende diabazen in zich die allemaal een zeer fijnkorrelige ofitische structuur bezitten. Veel Oejediabazen zijn porfirisch door het voorkomen van eerstelingen van witte plagioklaas.

Olivijndiabaas_Asbytype_-_Haddorf_DldJPG Olivijndiabaas_Asbytype_detail_-_Haddorf_DldJPG

Olivijndiabaas - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).

Sommige diabazen bevatten tussen de plagioklaaslijstjes geelgroene korrels van het mineraal olivijn. Aan de buitenkant van de zwerfstenen is het mineraal vaak door verwering verdwenen, waarbij het putten na laat. De zwarte mineralen zijn voornamelijk augiet met wat magnetiet.

Detail breukvlak vorige zwerfsteen.

Op het breukvlak tonen diabazen vaak opvallend fris, zo ook bij deze olivijndiabaas. Tussen de plagioklaaslijsten zijn de olivijnkorrels fris geelgroen. Ze vertonen geen spoor van omzetting, ondanks dat het gesteente van Precambrische ouderdom is.

Diabaas_met_krimpscheuren-_Tarup_Fnen_Den Verwerende_diabaas_-_Werpeloh

Verwerende diabaas - Zwerfsteen van Tarup, Fünen, Dk.

Het patroon van scheuren doet denken aan krimpscheuren in drogende klei. In deze diabaas zijn ze het gevolg van uitzetting door de vorming van ijzeroxide op enige millimeters onder het oppervlak. Diabaas bevat veel ijzerrijke mineralen. Bij verwering zal het ijzer onder het poreus geworden gesteenteoppervlak, op de overgang naar het onverweerde gesteente als ijzeroxide afgezet worden. Het gevormde ijzeroxide neemt meer volume in waardoor een scheurenpatroon ontstaat.

Verwerende diabaas - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).

De kern van deze zwerfsteen bestaat uit onverweerd gesteente. De gescheurde zone eromheen is bruin gekleurd door ijzeroxide, afkomstig uit verwerende ijzerrijke bestanddelen. Op de overgang naar het onverweerde gesteente vindt concentratie plaats van ijzeroxide, dat door zijn grotere volume de verweerde buitenkorst doet barsten. De scheuren worden naar buiten toe breder.

  

 

Opvallend bij grofkorrelige diabazen is de typische hakerige

structuur. Deze wordt veroorzaakt door witte, kriskras gerangschikte

plagioklaaslijstjes. De plagioklazen in diabaas vormen ruimtelijk

gezien plaatvormige kristallen. Van de zijkant gezien zijn ze lijstvormig.

De plagioklaaslijsten zijn onder alle mogelijke hoeken met elkaar

vergroeid. De hakerige structuur van diabazen noemt men ofitisch. 

 

De ruimten tussen de plagioklazen zijn opgevuld met donkere, meest

zwarte mineralen, veelal augiet en metaalglanzende magnetiet.

Soms komen tussen de plagioklaaslijsten korrels voor van geelgroene

olivijn. Dergelijke olivijndiabazen zijn meest grofkorrelig en zijn

grijs van kleur. 

  

Diabaas is door gaans een zeer taai gesteente, maar niet erg hard.

Dit is vooral te danken aan de typische struktuur van het gesteente

met zijn in elkaar grijpende mineralen. In de oudheid wist men deze

eigenschap van diabazen op waarde te schatten. Men maakte er allerlei

soorten bijlen en wapens (strijdhamers) van die aan houten stelen

werden geschacht. Met behulp van kleinere stenen werd de ruwe vorm

verkregen (pecking). Vervolgens werden de bijlen glad geslepen en

van een scherpe snede voorzien.

 

Bijlen van diabaas gingen niet makkelijk kapot, in tegenstelling tot

die van vuursteen. Vuursteen is weliswaar scherper, maar ook veel

brosser dan diabaas. Het kappen van bomen met bijlen van diabaas

en aanverwante gesteentesoorten blijkt vrij effectief te zijn.


Vaak ogen zwerfstenen ondanks hun hoge ouderdom nog bijzonder

fris. Dat in Precambrische diabazen überhaupt nog olivijn voorkomt

is heel bijzonder. In de meeste andere basische gesteenten met

olivijn is dit laatste mineraal vrijwel altijd omgezet.

 

In zwerfsteenboeken worden verschillende typen diabaas vermeld.

De beschreven soorten zijn meestal aan een voorkomen in Scandinavië

gekoppeld. Naast fijnkorrelige typen zoals 'Oejediabaas' zijn er ook

uitgesproken grofkorrelige diabazen zoals 'Asbydiabaas','Hälleforsdiabaas' 

en 'Hunnediabaas'. Niet zelden zijn diabazen porfirisch ontwikkeld.

Ze bevatten dan hoekige witverwerende eerstelingen van plagioklaas.

Sommige diabazen bevatten fragmenten van gneis, kwartsiet of graniet.

Deze xenolieten zijn bij vulkanische uitbarstingen uit het omringende

gesteente losgewerkt en in het nog vloeibare gesteente opgenomen.

 

 

Diabaas_-_Emmerschans Doleriet_-_Groningen

Diabaas - Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).

In deze grofkorrelige diabaas ontbreekt een duidelijke ofitische structuur. De plagioklazen zijn hier meer of minder evenwijdig aan elkaar gerangschikt.

Doleriet - Zwerfsteen van Groningen.

De korrelige niet-ofitische diabazen noemt men hier doleriet. Ze hebben min of meer dezelfde samenstelling als diabazen. In het gesteente zijn talrijke geelgroene olivijnkorrels aanwezig. De grijzige massa bestaat grotendeels uit plagioklaas en pyroxeen .

 

 

Diabazen zijn ongeschikt als gidsgesteente. Ze zijn te variabel.

Bovendien kunnen op het oog identieke diabaastypen afkomstig

zijn van verschillende locaties in Scandinavië. Desondanks is het

goed mogelijk om een aantal karakteristieke typen onder onze

zwerfstenen te onderscheiden.

 

 

Intermezzo

Wat de naamgeving aangaat is er bij diabazen sprake van een Babylonische spraakverwarring.

Het gesteente gaat onder verschillende namen door het leven. Het is maar net in welk land

men vertoeft. De zwerfsteendiabazen met hun hakerige structuur worden in Scandinavië en

in de Verenigde Staten net als bij ons diabaas genoemd. In Engeland noemt men dergelijke

gesteente doleriet. Deze laatste naam kennen wij ook. Dolerieten zijn bij ons de meer fijn-

tot middelkorrelige, niet ofitische basaltische gesteenten.

 

In Engeland en Duitsland verstaat men onder diabaas weer iets anders. Vooral in Duitsland 

heeft men er een rommeltje van gemaakt. De naamgeving is gebaseerd op ouderdomsverschillen.

Diabazen zijn in Duitsland basische vulkanieten van devonische ouderdom die door gebergte-

vormende krachten en circulerend grondwater vergaand omgezet zijn. Bij ons staan ze bekend

als groenstenen. Wij kennen het begrip groensteen ook onder zwerfstenen. Daar zijn het sterk

omgezette basische gesteenten als gabbro's, diabazen, basalten e.d.. De ouderdom is niet

belangrijk.


Basalten en diabaasachtige gesteenten van Permische ouderdom noemt men in Duitsland

melafier(amandelsteen). Vaak bezitten deze gesteenten talrijke kleine en grotere met

minerale uitscheidingen gevulde gasblazen. De naam 'melafier' of 'melafieramandelsteen'

wordt in de zwerfsteenkunde ook gebruikt voor overeenkomstige Precambrische paleobasalten.


 

Groensteen_Metabasalt_-_Groningen Melafieramandelsteen_-_Weissenhaus_Oostzee

Groensteen - Zwerfsteen van Todendorf (Dld.).

Groenstenen doen hun naam eer aan, het zijn somber (blauw- of grijs-)groen gekleurde gesteenten met een fijnvezelige structuur van amfibool (vaak oeralitische hoornblende). Ze zijn door omzetting ontstaan uit zware ijzerrijke gesteenten als gabbro, diabaas en basalt. Deze zwerfsteen bevat daarnaast nog vrij grote radiaalstralige aggregaten van olijfgroene epidoot.

Melafier-amandelsteen (Amygdaloïdale paleobasalt) - Zwerfsteen van Weissenhaus (Dld.).

Melafieren of melafieramandelstenen zijn in feite oude basalten die door omzetting van kleur zijn veranderd. De oorspronkelijke gasblazen in het gesteente zijn opgevuld met secundaire mineralen. Dat kan calciet zijn maar vaak is het ook chalcedoon.  De melafieren bij Idar-Oberstein in Duitsland leveren al eeuwenlang prachtig gekleurde agaten die tot sierstenen worden verslepen.

 

 

Basische vulkanieten die na de Permperiode op talloze plaatsen in Duitsland zijn gevormd

noemt men daar basalt.

  

Uit bovenstaande wordt duidelijk dat het beter zou zijn om in de verwarrende naamgeving

meer eenheid te brengen. Basalt zou gereserveerd kunnen worden voor de fijnkorrelige al

dan niet porfirische basische gesteenten die mineralogisch niet omgezet zijn en die vanaf

het Tertiair uit lavauitvloeiingen zijn ontstaan. De meer korrelige typen kunnen doleriet

genoemd worden. Alle oudere basische vulkanieten kunnen beter paleobasalt genoemd

worden inclusief de fijnkorrelige diabazen. Als daar porfirische typen onder schuilen dan

kan dit in de naamgeving tot uitdrukking worden gebracht.

  

 

Diabaasporfier_-_Groningen Diabaasporfier_-_Exloo

Plagioklaasporfirische diabaas (Diabaasporfiriet) - Zwerfsteen van Groningen.

Diabazen bevatten soms talrijke grote hoekige eerstelingen van plagioklaas. De kristallen zijn idiomorf, d.w.z. ze vertonen de eigen kristalvorm van deze veldspaatsoort. Deze gesteenten noemde men eerder 'diabaasporfiriet'. Om de porfirische structuur aan te duiden is een naam als Diabaasporfier beter op zijn plaats.

Plagioklaasporfirische diabaas (Diabaasporfiriet) - Zwerfsteen van Exloo (Dr.).

In een fijnkorrelige grondmassa 'zweven' bij deze diabaasporfier zeer talrijke grote en kleine, meest tabletvormige plagioklazen. De eerstelingen zijn enigszins evenwijdig gerangschikt, wat wijst op magmatische stroming voordat het gesteente vast werd.

 

 

 

Diabazen

 

Zijn ganggesteenten met dezelfde samenstelling als die van basalt. Door de langzame afkoeling

van het magma in de spleten in de aardkorst konden zich grotere kristallen vormen.


 

Diabaas_-_Neuenkirchen Diabaas_1a_-_Neuenkirchen
Diabaas - Zwerfsteen van neuenkirchen (Dld.). Korrelige diabaas - Zwerfsteen van neuenkirchen (Dld.).
Olivijndiabaas_1a_-_Groningen Olivijndiabaas_1b_-_Groningen
Olivijndiabaas met fijn-ofitische structuur - Zwerfsteen van Groningen Olivijndiabaas, detail van vorige foto.

 

 

 

Diabazen van het Asby-type

 

Asbydiabazen zijn door hun duidelijke ofitische structuur het makkelijkst als diabaas te herkennen.

De plagioklaaslijsten vormen een netwerk van smalle witte lijsten. De ruimten tussen de

plagioklaaslijsten zijn opgevuld met pyroxeen, magnetiet en soms veel geelgroene olivijn.


 

Asbydiabaas__-_Klein_Zicker_Rgen Asbydiabaas_-_Hasle_Bornholm
Asbydiabaas - Zwerfsteen van Klein Zicker, Rügen (Dld.). Asbydiabaas, detail  - Zwerfsteen van Hasle, Bornholm (Dk.).
Asbydiabaas_-_Jrso_Aland Asbydiabaas_-_Neuenkirchen
 Asbydiabaas - Järso, Aland, Finland. Asbydiabaas - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).

 

 

 

Kinnediabazen

 

Zijn typisch gevlekte diabazen die voorkomen aan de Kinnekulle en op Billingen in Zuid-Zweden.

Vergelijkbare diabazen komen ook voor in het zuidwestelijke kustgebied van Zweden.


 

Kinnediabaas_-_Weissenhaus_DldJPG Kinnediabaas_-_Weissenhaus
Kinnediabaas - Zwerfsteen van Weissenhaus, Oostzee (Dld.). Kinnediabaas - Zwerfsteen van Weissenhaus, Oostzee (Dld.).

 

 

 

Porfirische Oejediabazen

 

Oejediabazen zijn fijn - tot zeer fijnkorrelige diabazen met een ofitische structuur. Dikwijls bevatten

ze eerstelingen van plagioklaas, die aan de buitenzijde van de stenen wit verweren.



Porfirische_Oejediabaas_-_Neuenkirchen Porfirische_Oejediabaas_-Haddorf
Porfirische Oejediabaas - Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.). Porfirische Oejediabaas - Zwerfsteen van Haddorf (Dld.).
Porfirische_Oejediabaas_-_Amersfoort Porfirische_Oejediabaas_-_Gasselterveld
Porfirische Oejediabaas - Zwerfsteen van Amersfoort (Utr.). Porfirische Oejediabaas - Zwerfsteen van Gasselterveld (Dr.).

 

 

 

Monzodiabazen

 

Monzodiabazen bevatten een wisselend percentage meest roodachtige kaliveldspaat, soms vergezeld

van enige kwarts.


Monzodiabaas_-_Wippingen Monzodiabaas_detail_-_Wippingen
Monzodiabaas - Zwerfsteen van Wippingen (Dld.), Monzodiabaas, detail van vorige foto.
Monzodiabaas_1a_-_Johannistal Monzodiabaas_1b_-_Johannistal
Monzodiabaas - Zwerfsteen van Johannistal, Oostzee (Dld.). Monzodiabaas, detail van vorige foto.
Monzodiabaas_-_Werpeloh Monzodiabaas_detail_-_Werpeloh
Monzodiabaas - Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). Monzodiabaas, detail van vorige foto.
Monzodiabaas_-_Groningen Monzodiabaas_breukvlak_-_Groningen
Monzodiabaas - Zwerfsteen van Groningen Monzodiabaas, breukvlak - Zwerfsteen van Groningen

 

 

 

Sferoïdale verweringsvorm van diabazen


 

Diabaas_sferodale_verwering_-_Haren Diabaas_sferodale_verwering_2_-_Groningen
Sferoïdale verwering van een korrelige diabaas - Zwerfsteen van Groningen. Sferoïdale verwering van fijnkorrelige Oejediabaas - Zwerfsteen van Groningen.

 

 


Diabaas met insluitsels

 

 

Brevikdiabaas_1b_-_Ellertshaar
Korrelige diabaas met insluitsels van graniet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.).

 

 

 

Voorbeelden van verweerde zwerfsteendiabazen

 

 

Diabaas_1 Diabaas_2
Diabazen uit de keileem van Gieten (Dr.). De steen rechtsonder is een Oejediabaas. Diabazen uit de keientuin van Borger (Dr.). De steen rechtsboven is een typische Kinnediabaas. Linksonder is een Porfirische Oejediabaas afgebeeld.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

© 2014 Kijkeensomlaag.nl
Flag Counter