Graafwerkzaamheden bij de reconstructie van de kruising van de N33 en de N34 bij Gieten hebben naast een enorme hoeveelheid keileem ook een flink aantal uit de kluiten gewassen zwerfkeien opgeleverd. De grootste exemplaren die men tegen kwam werden door de aannemer apart gehouden. Daartussen bevond zich menig bijzonder exemplaar. 


 

 

Onder de keien die men opzij had gelegd bevonden zich veel rapakivigranieten met hun

bekende witte ringen. Er lagen er ook bij die aan rapakivi deden denken, maar duidelijk van het hoofdtype afweken. Een van de keien viel op door zijn

gelijkenis met Pyterliet. Pyterliet is een bruin-, oranje- tot zalmrood gekleurde, kwartsrijke en

grootkorrelige rapakivigraniet, zonder de bekende witte ringen om de 

veldspaten. De steen had niet de kleur van pyterliet, hij was licht roserood. Meer van dichtbij bekeken bleek dat het wel degelijk een rapakivigraniet moest zijn. Maar welke?
In ieder geval niet een van Aland of het nabijgelegen Kökargebied, zoals meestal, maar een rapakivi die wellicht afkomstig was uit een van de rapakivimassieven op het vasteland van Finland.

 

 
 

 

101_Vehmaa-1000 101_Vehmaa_Detail1-1000
Pyterlietische Vehmaa-rapakivi uit het Vehmaa-gebied in Zuidwest-Finland. Gepolijst handstuk. Foto en handstuk: Matthias Bräunlich - Hamburg. Detail van vorige foto. De kleuren wijken enigszins af van die van het verweerde zwerfsteenoppervlak van de steen van Gieten. Foto: Matthias Bräunlich - Hamburg.

 


 

In Zuidwest-Finland kennen we twee relatief grote rapakivigebieden, die van Vehmaa en van Laitila. Beide gebieden liggen hemelsbreed

weliswaar op korte afstand van het Alandgebied, maar de rapakivigesteenten

die er voorkomen wijken op verschillende punten af van die van Aland. Bijzonder is dat

Alandrapakivi en Alandgraniet bij ons zeer veel voorkomen, maar dat rapakivi's uit het nabijgelegen

Vehmaa- en Laitilagebied daarentegen zeer zeldzaam zijn, zelfs in het aan rapakivizwerfstenen zo

rijke Hondsruggebied.

 

Vanwege zijn zeldzaamheid en vooral door zijn grootte verhuisde de steen naar de

keientuin in Borger. De nieuwe aanwinst kreeg een plaatsje langs een van

de wandelpaden, schuin tegenover de vlammenpegmatiet uit Halland, in de buurt van andere Hondsrugkeien uit Gieten.

 

 
 

 

Rapakivigebieden_in_Zuid-Finland


De grotere rapakivigebieden in Zuid-Finland. De pyterlietische rapakivi in dit verhaal komt uit het Vehmaa-gebied.

 
 

 

Het is niet de eerste maal dat van een vasteland-rapakivi een groot

zwerfblok is gevonden. De witte Laitilarapakivi van Zuidbarge is hier een voorbeeld van. Een ander exemplaar maakt deel uit van een hunebed in Rolde.

 

 

De rose 'vasteland Pyterliet' kwam te voorschijn uit grijsgroen gereduceerde Assenkeileem ten westen van de rotonde bij Gieten. Door het reducerend milieu was aan de kei geen spoor van roestvorming zichtbaar , waardoor deze een frisse indruk maakte. Verwering is echter wel

reden dat de steen aan de zijkant de voor rapakivi’s zo karakteristieke

verbrokkelingsverschijnselen vertoont. De kenmerken van deze rapakivi komen nog het meest overeen met die uit het Vehmaa rapakivigebied in Zuidwest-Finland.


 

 

 

Pyterlitische_Vehmaarapakivi_-_Gieten Pyterlitische_Vehmaarapakivi_3_-_Gieten
Pyterlietische Vehmaa-rapakivi - Zwerfsteen van Gieten. Het zwerfblok is tot op heden de grootste zwerfkei en tevens gidsgesteente, die met zekerheid afkomstig is van het vasteland van Finland. Het gesteente is pyterlietisch vanwege de rijkdom aan grijs-blauwe en deels rookkleurige kwarts. De kwartsen zijn hier en daar kransvormig om de grotere kaliveldspaten gerangschikt.  De zwarte vlekken in het gesteente zijn van biotiet.

 


 

De rapakivi van Gieten meet ongeveer 110x60x50cm en heeft een gewicht van ca. 1100kg.

Deze zwerfsteen is, voor zover bekend, de grootste Vehmaa-rapakivi die tot dusver in ons

land gevonden is. Het gesteente is grof- tot grootkorrelig, licht vleesrood van kleur en maakt door de scherpe scheiding van de minerale bestanddelen een levendige indruk. In structureel

opzicht is het een Pyterliet omdat plagioklaasmantels om de veldspaateerstelingen ontbreken en de kwarts kransvormig om de veldspaten gerangschikt is.

 

 

Van dichtbij bekeken valt op dat het gesteente een groot aantal, tot 2,5 cm grote, onregelmatig rondachtige, deels idiomorfe kaliveldspaateerstelingen bevat. Door de vele kwarts en de ietwat onregelmatige vorm vallen de veldspaatovoïden iets minder in het oog. De kleur ervan is rose tot licht

vleesrood. De eerstelingen bevatten weinig donkere insluitsels. Voor zover te beoordelen zijn deze van biotiet.

 
 

 

Pyterlitische_Vehmaarapakivi_2_-_Gieten Pyterlitische_Vehmaarapakivi_detail_-_Gieten
Zowel kaliveldspaat als kwarts komen in twee generaties voor, in de vorm van eerstelingen en als grondmassa. De grotere kaliveldspaten zijn onregelmatig rond van vorm. De grotere kwartsindividuen zijn eveneens rondachtig en zijn meest blauwgrijs van kleur. Detail van het oppervlak. Iets onder het midden is een ovoïde van kaliveldspaat zichtbaar. Deze bevat weinig donkere insluitsels van biotiet. De ovoïde is omgeven door een krans van grote en kleinere kwartsen. De zwarte vlekken zijn van biotiet. Plagioklaas is zichtbaar als kleine grijsblauwe kristallen te midden van een overmaat aan kaliveldspaat en kwarts.

 


 

Rose kaliveldspaat komt ook als tweede generatie. Samen met plagioklaas, kwarts en biotiet maakt deze  deel uit van de grofkorrelige grondmassa tussen de eerstelingkristallen. De kaliveldspaat in de grondmassa vormt kleine, onregelmatige en hoekige kristallen of aggregaten. De kleur ervan is licht wit-rose.

 

Plagioklaas komt in de grondmassa vrij talrijk voor. Het mineraal

vormt slechts zelden idiomorfe, rechthoekige kristallen. De kleur is lichtgrijs

tot grijsblauw. De meerderheid vormt afzonderlijke, onregelmatig begrensde

kristalkorrels of ze zijn tot kleine aggregaten verenigd.

 

 

Kwarts is rijkelijk aanwezig. De grotendeels idiomorfe kristallen vormen

als bij Pyterliet kransen om de grotere kaliveldspaten. Ze zijn tussen

0,2 -1cm groot en meest licht grijsblauw en rookgrijs van kleur. Zoals

gebruikelijk in rapakivi’s vormt kwarts twee generaties kristallen. De

grootste kwartsen zijn rondachtig en blauwgrijs van kleur.  Bij de stolling

van het gesteente werden ze samen met de kaliveldspaateerstelingen het

eerst gevormd. De tweede generatie kwartsen vormen kleinere en hoekig begrensde

kristallen in de grondmassa. Veel van deze kwartsen zijn licht rookgrijs

en idiomorf.

 

 

Het zwarte mineraal in het gesteente is biotiet. Het vormt kleine

afzonderlijke schubjes of pakketjes. Verspreid in het gesteente is biotiet verenigd

tot iets grotere aggregaten. De kleine, zwarte insluitsels in de kaliveldspaateerstelingen

zijn eveneens van biotiet. Hoornblende is niet aantoonbaar aanwezig.
 

 
 

Al met al is deze fraaie in het oog springende graniet aan aanwinst voor

de keientuin. Het aantal gidsgesteenten in de tuin is dankzij de

wegwerkzaamheden bij Gieten met een flink aantal toegenomen.

 




 

 

© 2010-heden Kijkeensomlaag.nl
Flag Counter