Oeralietporfieriet is geologisch gezien een zeer oude basalt ofwel een paleobasalt met een porfierische structuur. Het is een donker ijzer- en magnesiumrijk vulkanisch gesteente dat ooit als basaltlava uit een krater of een spleet van een vulkaan vloeide en tot harde basalt stolde.
 

 

 

Basalt kent iedereen. Het is het meest voorkomende vulkanische gesteente

op aarde. Zonder het te weten zijn honderdduizenden mensen in hun vakantie

op oceanische eilanden als Madeira of een van de Canarische

eilanden met dit gesteente in aanraking gekomen. Basalt is op die eilanden

niet te missen en toch merk je daar van vulkanische uitbarstingen en gloeiend

hete lavastromen niet veel (meer). Het vulkanisme op de meeste oceanische eilanden is van periodieke aard.

Er gaan honderden zoniet duizenden jaren overheen voordat ergens op een van

deze eilanden weer een vulkaan uitbarst. 
 

 

 

Zuilvormige_basalt_bij_Moyo_op_Gran_Canaria

 
 

Bij Moyo op Gran Canaria is langs de weg zuilvormige basalt ontsloten.



 

 

Ook IJsland is een vulkanisch eiland. In feite is het één grote basaltplaat die op de

oceaanbodem ontstaan is en in de loop van de tijd boven water is uitgegroeid

tot een eiland dat zo’n vier keer zo groot is als Nederland. Kortom,

basaltgesteenten vind je overal, ook in ons land, maar dan alleen in de vorm van

zwerfstenen en uit Duitsland geïmporteerde blokken voor dijkbekleding.

 

 

Basalt is een verzamelnaam voor een aantal verschillende soorten nauw

verwante gesteenten. Met het blote oog of met de loep zijn de afzonderlijke

basaltsoorten niet van elkaar te onderscheiden. Een naam als ‘tefriet’

bijvoorbeeld, die door archeologen vaak voor een blazenrijk type basalt uit

de Duitse Eifel wordt gebruikt om daarmee (pre)historische handmolens van

dit gesteente aan te duiden, is weliswaar in petrografisch opzicht juist, maar het is onmogelijk om

het gesteente waaruit deze gebruiksvoorwerpen zijn gemaakt op het oog

te herkennen. Dat lukt alleen met behulp van slijpplaatjes die door een

speciale microscoop worden bekeken.

 
 

 

IJsland_satellietopname Svartifoss_-_IJsland
IJsland is ontstaan op het breukvlak van twee aardkorstplaten. Uit de mid-oceanische rug op de bodem van de Atlantische Oceaan vloeit al miljoenen jaren basaltlava, zoveel dat geleidelijk een groot eiland ontstaan is dat overwegend uit basaltgesteenten is opgebouwd.  Dikke lavadekken koelen af waarbij door krimpverschijnselen de typische zuilstructuur van basalt ontstaat. De zuilen ontstaan dus niet tijdens de kristallisatie van de lava, maar pas daarna bij verdergaande afkoeling.

 

 
 

 

Toch is het mogelijk om met het blote oog op basis van structuur en minerale bestanddelen

verschillen in basaltische gesteenten te onderscheiden. Naast volkomen

dichte basalten zonder één enkele eersteling zijn er ook met een uitgesproken

porfierische structuur met talrijke eerstelingen van mineralen als plagioklaas,

augiet en olivijn. Dan zijn er nog basalten die rijk zijn aan

kleine en grotere gasblazen. Deze grof poreuze, blazige gesteenten zijn

lang niet zo zwaar als hun dichte varianten, maar zijn niettemin basalt.

Al deze typen krijgen een beschrijvende naam als dichte basalt, porfierische

basalt of in het geval van talrijke blaasjes, vesiculaire basalt.

 

 

Bevat basalt duidelijke eerstelingkristallen van augiet, olivijn of plagioklaas, dan mogen deze

bestanddelen in de naam tot uitdrukking gebracht worden, bijv. olivijnbasalt,

eventueel voorafgegaan door het woord ‘porfierisch’. Voor plagioklaas en

augiet geldt hetzelfde.
 

 

 

Basalt_-_Smilde Vesiculaire_basalt_-_Santa_Cruz_La_Palma
Basalt - Zwerfsteen van Hogersmilde (Dr.). Dichte basalt zonder duidelijke eerstelingen komt als zwerfsteen vrij algemeen voor. Het vaste gesteente komt voor in de Zuid-Zweedse provincie Skane. Zwerfstenen van basalt verweren vaak grijs(bruin) Sterk blazige basalt noemt men vesiculaire basalt. Op de foto hierboven is een extreem voorbeeld afgebeeld, afkomstig van Santa Cruz op La Palma (Spanje).
Plagioklaasporfirische_paleobasalt_-_Hoge_veld_Bunne Porfirische_olivijnbasalt_-_Guimar_Tenerife
Paleobasalt - Zwerfsteen van het Hoge Veld (Norg, Dr.). Veel van de donkere porfierieten die hier als zwerfsteen gevonden worden zijn in feite zeer oude basalten. Deze op de foto bezit fraaie idiomorfe eerstelingen van plagioklaas. Dergelijke oude basalten noemt men wel paleobasalt. De steen op de foto is vanwege de talrijke plagioklazen een plagioklaasporfierische paleobasalt. Porfierische basalten bezitten vaak naast die van augiet ook eerstelingen van groenachtig gele olivijn, zoals op de foto hierboven. De gedrongen zwarte kristallen zijn van augiet. Dergelijke basalten noemt men porfierische basalt. Vanwege de aanwezigheid van olivijn noemt men deze gesteenten ook wel olivijnbasalt. Basaltmonster van Guimar, Tenerife (Spanje).

 
 

 

Als basalt gewoon basalt is, hoe zit het dan met oeralietporfieriet, als dat

ook een basalt is? In Scandinavië hebben we te maken met een oeroud

stuk aardkorst. De gesteenten zijn vaak tussen 1,5 en 2 miljard jaren oud.

Deze hoge ouderdom maakt dat talrijke gesteenten in de loop van de tijd

geleidelijk van samenstelling en kleur zijn veranderd. Ze zijn enigszins omgezet. Zweedse kwartsporfieren

bijvoorbeeld zijn vrijwel allemaal roodachtig, bruin of nog donkerder van kleur.

Oorspronkelijk waren het zeer lichtkleurige gesteenten. IJzerverbindingen

veroorzaakten een roodverkleuring of maakten dat de tint zelfs bijna zwart

werd.

 

Met basalten is iets dergelijks aan de hand. Een essentieel bestanddeel van

basalt is het mineraal augiet. Het vormt doorgaans gedrongen zuilvormige,

zwarte kristallen in jonge porfierische basalten. In oude Zweedse en Finse

typen is augiet in de loop van de tijd omgezet in donkergroene tot grijsgroene

oeraliet. Met deze laatste wordt de zeer fijnvezelige amfiboolsoort actinoliet

aangeduid. In oeralietporfierieten is bij de omzetting van augiet naar oeraliet de

oorspronkelijke kristalvorm bewaard gebleven. De vervanging van het ene

mineraal door een ander met behoud van de kristalvorm noemt men pseudomorfose.

In oeralietporfierieten is dus sprake van pseudomorfose van oeraliet naar augiet.

 
 

 

Oeralietporfiriet_-_Hoge_Veld_Norg_Drjpg Oeralietporfieriet_-_Ellertshaar_Drjpg
Oeralietporfieriet - Zwerfsteen van het Hoge Veld (Norg, Dr.). In het zwartgroene gesteente zijn talrijke zwarte oeralieten door verwering uitgeprepareerd. De kleine witte stipjes zijn van plagioklaas. Oeralietporfieriet - Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). In de grondmassa tussen de zwarte oeralieten zijn zeer veel kleine  idiomorfe plagioklaaskristallen aanwezig.

 

 
 

 

Oeralietporfierieten zijn niet anders dan omgezette porfierische augietbasalten,

met daarnaast in het gesteente meer of minder talrijke kristallen van witte

plagioklaas. Zwerfstenen van oeralietporfieriet zijn meestal zwartgroen,

donkergroen of grijsgroen van kleur. Afhankelijk van de verweringsgraad

van de stenen steken de zwartgroene pitten van oeraliet uit het oppervlak

omhoog.

 

 

Oeralietporfiriet_gletsjerbodemsteen_met_krassen_-_Borger
Oeralietporfieriet - Zwerfsteen van Borger (Dr.). Lang geleden, in het Precambrium uitgevloeid en gekristalliseerd als een augietporfierische basalt, is het gesteente daarna omgezet in een groenachtige oeralietporfieriet, waarin zeer talrijke zwartgroene oeralieten opvallen. Het oppervlak van de steen is tijdens het Saalien door overschuivend landijs vlak geschuurd en voorzien van talrijke gletsjerkrassen. Een van de mooiste oeralietporfirieten in ons land tot dusver.

 

 
 

In de Keientuin in Borger ligt een ongeveer 60 cm grote, sterk porfierische,

donkergroene oeralietporfieriet met talrijke bijna 1cm grote oeralieten. De kei

bezit een opmerkelijk vlakke bovenkant. In strijklicht gezien valt op dat het

oppervlak talrijke parallelle strepen vertoont. Dit zijn geltsjerkrassen. Deze steen is

een heel fraai voorbeeld van een zgn. gletsjerbodemsteen. Dergelijke

zwerfstenen tonen vaak nog delen van het oorspronkelijk rotsoppervlak dat

door passerend landijs, voordat het brok gesteente uit het rotsverband werd losgebroken, vlak en glad was geslepen.

 

 
 

 

Oeralietporfier_-_Appelscha Oeralietgabbro_-_Borger_Drjpg
Oeralietporfieriet - Zwerfsteen van Appelscha (Fr.). In verweerde toestand zijn het vaak onaanzienlijke zwerfstenen waar veel verzamelaars aan voorbij lopen. De pitten van oeraliet zijn door verwering vrijgeprepareerd. Oeralietgabbro - Zwerfsteen van Borger (Dr.). Ook bij veel gabbro's uit Scandinavië is augiet omgezet in fijnvezelige oeraliet. Mineralogisch is oeraliet de amfiboolsoort actinoliet. Het veroorzaakt vaak eengroenachtige tot grijsgroene kleur van de stenen.

 

 
 

Zwerfstenen van oeralietporfieriet zijn niet erg zeldzaam. Het is wel opletten

want verwisseling met bepaalde gabbro’s ligt voor de hand, vooral als we te

maken hebben met stenen die sterk verweerd zijn.

 

 

Oeralietporfierieten worden in verschillende stenenboeken als gidsgesteente

opgevoerd, vanwege verschillen die gekoppeld worden aan voorkomens van

het gesteente in Zweden bij Vaksala, noordwestelijk van Stockholm en typen

die uit Finland afkomstig zijn. Net als bij gabbro’s, diabazen en basalten

komen oeralietporfierieten echter op meerdere plaatsen in Zweden en Finland

voor. Met andere woorden, ze zijn als gidsgesteenten niet geschikt.



 

 

 

 
© 2010-heden Kijkeensomlaag.nl
Flag Counter