Rapakivi's in Oostelijk Drenthe zijn te beschouwen als 'huismussen' onder de zwerfstenen. Overal waar in het Hondsruggebied in keizand of in keileemafzettingen gegraven wordt, komen ze te voorschijn. Bij tientallen, zo niet bij honderden! Deze granietachtige zwerfstenen zijn veruit de meest gevonden gidsgesteenten in dit deel van Nederland.

 

 

 

Alandrapakivi_-_Gieten Alandrapakivi_detail_ovoden_-_Wezuperbrug_Drjpg
Alandrapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.). Dit type rapakivigraniet is samen met Alandgraniet het meest voorkomende gidsgesteente in het Hondsruggebied. Alandrapakivi - Wezuperbrug (Dr.). Sterk verweerd en gebleekt oppervlak. De ringenstructuur tekent zich donker af doordat daar de plagioklaas is opgelost. Daarvoor in de plaats hebben donkere humusdeeltjes zich in de poriën genesteld.

 
 

 

Rapakivigranieten staan bij veel mensen bekend als roodachtige stenen

met witte ringetjes. Dat mag zo zijn en voor het meest algemene type onder rapakivizwerfstenen klopt dit ook, maar er zijn nog veel andere soorten rapakivigraniet. Veruit de meeste zijn afkomstig uit een gebied tussen Finland en Zweden, op de plaats waar beide landen elkaar het

dichtst naderen. Daar bevindt zich het rapakivigebied van Aland, dat een aaneengesloten massief vormt van

ongeveer 4500 km2 groot. Jammer genoeg ligt veruit het grootste gedeelte onder de waterspiegel. Aland is een archipel dat uit duizenden grote en vooral kleine eilanden en rotsbulten bestaat.
 


 

 

Veruit de meeste zwerfsteenrapakivi’s komen uit dat gebied,

dat geografisch bekend staat als Aland of de Aland-eilanden. Het bekendste

type rapakivigraniet daarvandaan is de ringetjesgraniet die bij ons als Alandrapakivi bekend staat.

In Oost-Drenthe op de zand- en keileemruggen van het Hondsruggebied zijn zowel

deze Alandrapakivi als zijn verwanten buitengewoon talrijk te vinden. Vandaar

de verwijzing naar huismussen.


 

 

Rapakivigranieten komen niet alleen in het Alandgebied voor, ook van andere

plaatsen in Scandinavië zijn ze bekend. Steeds vormen rapakivi's aparte voorkomens

die als eilanden te midden van oudere gesteenten liggen. In de geologie noemt men deze voorkomens massieven. Naast het voorkomen

bij Aland zijn in Zuid-Finland nog drie andere, grote rapakivigebieden bekend. Uit het

grootste en tevens meest oostelijk gelegen rapakivigebied van Viborg zijn

bij ons geen zwerfstenen te verwachten. Zwerfstenen uit het Viborgmassief komen voor vanaf oostelijk

Duitsland, Polen, Litouwen, Estland en verder naar het oosten, in Rusland. Twee andere

rapakivimassieven liggen beide op korte afstand van elkaar op het vasteland

in het zuidwesten van Finland, niet ver van het Ålandgebied vandaan. Ze staan

bekend als het Laitila- en het Vehmaa rapakivimassief. Hoewel beide massieven gescheiden zijn door oudere gesteenten, is inmiddels duidelijk dat beide rapakivivoorkomens feitelijk één geheel vormen. Men spreekt in Finland dan ook liever van het Nystadmassief en Nystadrapakivi, dan van Vehmaa en Laitila. In de zwerfsteenkunde blijven zwerfsteentypen uit beide gebieden wel los van elkaar gezien.


 

 

Zo talrijk als zwerfstenen uit Aland bij ons gevonden worden, zo weinig is dit

het geval met de rapakivi’s uit beide andere gebieden. Uit het Vehmaa-gebied

zijn in de loop van de jaren weliswaar vele tientallen zwerfstenen gevonden,

maar op de vele, vele duizenden uit Aland is dit aantal te verwaarlozen.

Zwerfstenen uit het iets noordelijker gelegen Laitila-gebied zijn nog zeldzamer.

In het Hondsruggebied zijn hooguit een twintigtal vondsten bekend.

 


 

 

Gieten_Laitilarapakivi_1 Laitilarapakivi_4
Porfieraplietische Laitilarapakivi - Zwerfsteen van Gieten (Dr.). Het bovenvlak van de grote zwerfkei bevat partijen met pegmatiet, schriftgraniet en micrografische kwarts/veldspaatvergroeiingen. Het gesteente bevat grote aantallen rondachtige blauwe kwartsen. Daarnaast komen verspreid in het gesteente rondachtige en hoekige hoogrose kaliveldspaateerstelingen voor. De zwarte vlekjes zijn van biotiet. De witte tussenmassa bestaat voor het grootste gedeelte uit geelwitte kaliveldspaat, verspreid voorkomende geelachtige plagioklaas en lichtgrijze hoekige kwartskorrels (2e generatie kwarts).
Laitilarapakivi_6 Laitila_porfieraplitische_rapakivi_-_Gieten
De ovale tot ronde blauwgekleurde kwartsen zijn aan de randen gecorrodeerd. In de grondmassa is de micrografische vergroeiing van kwarts en veldspaat goed te zien. De belangrijkste minerale bestanddelen in de Laitilarapakivi zijn met lijnen aangegeven.

 


 

In de keientuin in Borger liggen momenteel twee van de vier grootste

zwerfstenen van Laitilarapakivi die tot dusver in het Hondsruggebied zijn gevonden. 

Om een indruk van beide Laitilarapakivi's te krijgen moeten we het beeld van een rode

rapakivigraniet met witte ringetjes vergeten. Het gesteente ziet er volstrekt anders uit.

Petrografisch gezien zijn beide Laitilarapakivi's porfieraplieten. Het eerste exemplaar is licht grijsrose van kleur waarin 

zeer talrijke, 2 tot 6mm grote, rondachtige, blauwe tot blauwgrijze kwartsen opvallen. Vooral

als het gesteenteoppervlak nat is valt de blauwe kleur op. De kwartsen zijn

ietwat ongelijkmatig in het gesteente verspreid. Op sommige plaatsen lijken

ze wat meer geconcentreerd. De kwartsen zijn egaal blauw, zij het dat

sommige een blauwe kern bezitten, omgeven door een heel smalle,

rookkleurige zone. Deze kwartseerstelingen zijn kwartsen van de eerste generatie.

 

 

Kwarts van de tweede generatie – in rapakivi’s komt kwarts in minstens twee

generaties voor -  maakt onderdeel uit van de fijnkorrelige grondmassa.

De meest hoekige, kleine korrels zijn glashelder tot licht rookbruin. Vaak

zijn ze micrografisch met de kaliveldspaat vergroeid.

 

 

Eerstelingen van kaliveldspaat komen in een betrekkelijk gering aantal

verspreid in het gesteente voor. Ze zijn meest rondachtig, maximaal 

1,5cm groot en bezitten een hoogrose kleur. Ze bevatten vrijwel geen

insluitsels. Plagioklaas is weinig aanwezig. De voornamelijk idiomorfe, dus hoekige

kristallen zijn 0,4 tot hooguit 1cm groot en zijn grijs-groen van kleur.

Ze liggen verspreid in het gesteente. Biotiet vormt talrijke, onregelmatige

donkere vlekjes, korte streepjes en pitjes van ten hoogste enkele

millimeters groot. De grondmassa bestaat uit een zeer lichtkleurige,

deels micrografisch vergroeide massa van kaliveldspaat en kwarts met

daarin verspreid zeer kleine schubjes van biotiet.
 

 

Gieten_Laitilarapakivi_2 Gieten_Laitilarapakivi_5
De grote partij grootkorrelige pegmatiet bestaat uit rose kaliveldspaat en blauwgrijze en rookkleurige kwarts. Het donkere mineraal is biotiet. Links van het midden is een rondachtige partij pegmatiet zichtbaar De pegmatiet is omgeven door micrografische kwarts/veldspaatvergroeiingen. Rechts van de pegmatiet is schriftgraniet zichtbaar.
Laitila_porfieraplitische_rapakivi_2_-_Gieten Laitilarapakivi_met_schriftgraniet
Detail van het oppervlak met pegmatiet en micrografische vergroeiingen. De zwarte vlekken zijn aggregaten van biotiet. Detail van het oppervlak met schriftgraniet.

 


 

Het meest bijzonder is de aanwezigheid van partijen grootkorrelige

pegmatiet op een van de vlakken van de zwerfsteen, met daartussen schriftgraniet

en fijnere, grafische kwarts/veldspaatvergroeiingen. Beide gaan geleidelijk

in elkaar over. Kleine en plaatselijk iets grotere partijen 

pegmatiet komen verspreid voor op het oppervlak van de steen. Op een tweetal plaatsen   

vertoont de pegmatiet een zonering met aan de buitenkant rose

kaliveldspaat en meer naar binnen vooral blauwgrijze tot rookkleurige,

zeer grootkorrelige kwarts. Dit zonaire beeld is bekend van pegmatiet.

 

 

Opvallend zijn de tussengelegen partijen waar kwarts grafisch vergroeid

is met kaliveldspaat. Op een aantal plaatsen zijn de grafische vergroeiingen

zo grof dat van schriftgraniet gesproken kan worden.

 

 

Biotiet vormt plaatselijk tussen en opzij van de pegmatiet en

schriftgraniet grote, onregelmatige, ietwat sliertige zwarte aggregaten.

 

 

Een tweede, vergelijkbaar type Laitilarapakivi

is gevonden zuidelijk van Emmen. Ook dit is een porfierapliet met

eveneens zeer talrijke ronde kwartsen, zij het dat deze meer grijs dan blauw

gekleurd zijn. Pegmatiet en grafische kwarts/veldspaatvergroeiingen ontbreken. Wel bezit de steen aan de buitenzijde een breukvlak dat een smalle band bleekkleurige geelbruine apliet begrensd. Gezien de overeenkomsten lijkt het waarschijnlijk dat beide

zwerfstenen uit hetzelfde gebied in Laitila afkomstig zijn.

 

 

 

 

 
 
© 2010-heden Kijkeensomlaag.nl
Flag Counter